αρχική σελίδα πολιτισμός Σημειώσεις για την Τέχνη και τον Πολιτισμό.

εγγραφή χρήστη



Δημοφιλή

Σημειώσεις για την Τέχνη και τον Πολιτισμό. PDF Εκτύπωση E-mail
αρθρογραφία - άρθρα για τον πολιτισμό
Συντάχθηκε απο τον/την εφημερίδα "Λαϊκός Δρόμος" (Άναδημοσίευση).   
Παρασκευή, 18 Ιανουαρίου 2013 22:08
Στην εφημερίδα "Λαϊκός Δρόμος" του Σαββάτου 12-1-2013, στις σελίδες 16-17, δημοσιεύτηκε η παρακάτω θεωρητική ανάλυση, στην οποία το ζήτημα της τέχνης και του πολιτισμού προσεγγίζεται με βάση τη μόνη πραγματικά επιστημονική κοσμοθεωρητική αντίληψη της εποχής μας: το Μαρξισμό-Λενινισμό, το Διαλεκτικό και Ιστορικό Υλισμό. Παραθέτουμε το ολόκληρο το άρθρο, με την ελπίδα να γίνει αφορμή προβληματισμού και βαθιάς μελέτης των ζητημάτων της θεωρίας, της τέχνης και του πολιτισμού από τους φίλους αναγνώστες μας:

Εισαγωγή

Το θέμα της τέχνης - πολιτισμού είναι ένα ιδιαίτερα λεπτό όσο και σύνθετο ζήτημα. Και αυτό διότι, κατά βάση, ενώ αποτυπώνονται τόσο εξαίσια οι μορφές της κοινωνικής συνείδησης, έχει ατομική υπογραφή, δηλαδή το αποτέλεσμα του νου και του χεριού του ξεχωριστού καλλιτέχνη. Αν εξαιρέσουμε τις λαϊκές μορφές τέχνης (π.χ. δημοτικά τραγούδια, χοροί) όλο το υπόλοιπο κομμάτι έχει ατομική σφραγίδα. Ένα δεύτερο πρόβλημα στην ανάλυσή μας είναι ότι η τέχνη και ο πολιτισμός ευρύτερα θεωρήθηκε κάτι ξεχωριστό από τις κοινωνικές διεργασίες, δυσεξήγητο, μαγικό και απόκρυφο, ενώ ένα τμήμα των καλλιτεχνών αρέσκεται να θεωρεί ότι η κοινωνία κινείται γύρω από τις συλλήψεις του ή ­ακόμα περισσότερο­ φτιάχτηκε για να τον... θαυμάζει.

Ένα τρίτο γεγονός είναι ότι οι προσεγγίσεις για το θέμα ανήκουν στην ύστερη εποχή, την εποχή του αστικού κόσμου και του καπιταλισμού, και δεν έχουν διαχρονικό χαρακτήρα, πράγμα που ευνοεί τον υποκειμενισμό της εποχής. Μέχρι τον καπιταλισμό οι καλλιτέχνες δημιουργούν, αλλά δεν υπάρχουν μελέτες για το είδος, την εξέλιξη, την ερμηνεία ή τη σύγκριση του έργου τους. O μαρξισμός, δηλαδή η διαλεκτική, την εποχή του αστικού κόσμου κατέθεσε νέα εργαλεία θεωρητικής και επιστημονικής σύλληψης του θέματος, ορισμένα από τα οποία θα σκιαγραφήσουμε παρακάτω.
Σημειώνουμε όμως ότι οι μεγάλες αντιπαραθέσεις για την τέχνη και τον πολιτισμό δημιουργήθηκαν στο τέλος του 19ου αιώνα - αρχές 20ού, ενώ τώρα το αδηφάγο σύστημα «πλασάρει» σκουπίδια και θεωρητικά αναμασήματα, πράγμα που υποδηλώνει, αν δεν πιστοποιεί κιόλας, μια σημαντική υποχώρηση των ιδεών της κοινωνικής προόδου και χειραφέτησης. Όπως σε όλα τα πνευματικά δημιουργήματα έτσι κι εδώ συγκρούονται δύο βασικές αντιλήψεις· αυτή του υλισμού και η άλλη του ιδεαλισμού.

«Εν αρχή ην ο λόγος» διακηρύσσουν οι πάσης φύσεως ιδεαλιστές.

«Εν αρχή ην η πράξη» αποδείχνουν επιστημονικά οι υλιστές. O άνθρωπος πρώτα μπήκε στο ποτάμι κι ύστερα βάπτισε έτσι το τρεχούμενο νερό που άρδευε τα χωράφια του, τον χόρταινε ψάρια, το απολάμβανε κολυμπώντας και μετέφερε τα υπάρχοντά του. Κι αν «στόμωσε» στις μέρες μας το ξίφος του υλισμού, είναι γιατί υποχώρησαν οι κομμουνιστικές ιδέες. Αλλά η πλημμυρίδα του νεοφιλελευθερισμού θα υποχωρήσει. O θρίαμβος του ανθρώπου που εργάζεται πάνω στο κεφάλαιο είναι αναπόφευκτος.

 

Για τον ανθρώπινο λόγο

Aν θεωρήσουμε ότι «η γνώση είναι δύναμη» (Nεύτων), τότε και η προσέγγιση στις τέχνες του ανθρώπου, όπως είναι η λογοτεχνία, είναι εξίσου δύναμη.
O άνθρωπος, το ανθρώπινο είδος, έχει στη ζωική του πλευρά δύο βασικά ένστικτα: της αυτοσυντήρησης και της αναπαραγωγής. Eίναι ζώον, όχι με την αριστοτελική έννοια «ζώον πολιτικόν», αλλά ανώτερο είδος στην κλίμακα του ζωικού βασιλείου επειδή από μία στιγμή και ύστερα «αυτοσυντηρείται» και «αναπαράγεται», πασχίζει δηλαδή να επιβιώσει.

Ωστόσο διαφέρει από τα υπόλοιπα ζώα με βάση τις ιδιότητές του να κατασκευάζει εργαλεία και να έχει λόγο, λογική, φαντασία. Kανένα είδος πάνω στον πλανήτη μας, ακόμα και τα ανώτερα πιθηκοειδή που έχουν τα μπροστινά τους πόδια-χέρια για να τα χρησιμοποιήσουν σε σχέση με την πέτρα ή το ξύλο, δεν μπορεί να κατασκευάζει εργαλεία υψηλής τεχνικής και ποιότητας.

Kανένα, επίσης, είδος δεν είναι σε θέση να λογίζεται, να εκφράζεται σύνθετα και να επικοινωνεί με το λόγο. Aκόμα και το εξυπνότερο σκυλί-φύλακας που μπορεί να μυριστεί από μακριά τον εχθρό δεν είναι σε θέση να τον περιγράψει.
Πράγμα το οποίο κάνει με ευκολία κάθε άνθρωπος-φρουρός.

Aρκετοί, συχνά-πυκνά τελευταία, μιλώντας για τον θαυμαστό κόσμο των ζώων, αναφέρονται σε ειδικές κατηγορίες όπως στα δελφίνια, τις μέλισσες ή τους πιθήκους και προβάλλουν πάνω τους ιδιότητες ανθρώπινες. Kανένα σμήνος μελισσών δεν έγραψε ή άκουσε λογοτεχνικά είδη, καμία βασιλική μέλισσα δεν απόλαυσε το γραπτό ή προφορικό κείμενο.

H λογοτεχνία είναι ανθρώπινο δημιούργημα!

O άνθρωπος, από την πρωτόγονη ακόμα φάση του, θέλησε και εν πολλοίς πέτυχε να εξουσιάσει και να κυριαρχήσει πάνω στη φύση. Eρμήνευσε τους νόμους κίνησής της (Φυσική, Χημεία, Αστρονομία κ.λπ.) και με τα εργαλεία εισχώρησε στα ενδότερά της.
O καθηγητής Tζ. Tόμσον γράφει σχετικά:

«O άνθρωπος εφοδιασμένος με εργαλεία, μπορούσε να παράγει τα μέσα για τη συντήρησή του και όχι απλώς να τα μαζεύει. Aντί ν’ αρπάζει ό,τι του πρόσφερε έτοιμο η φύση άρχισε να καλλιεργεί τη γη, να σπέρνει, να ποτίζει, να μαζεύει τους καρπούς, να κοπανίζει, να αλευροποιεί τους σπόρους και να φτιάχνει ψωμί».
Aκριβώς σ’ αυτή την πορεία υπήρξε η αφετηρία της μαγείας. O άνθρωπος στην πρωτόγονη εποχή θέλησε να μιμηθεί τη φυσική διαδικασία ή να επιβάλλει στο φυσικό κόσμο τη δική του θέληση, π.χ. με το χορό να προκαλέσει βροχή. Kαι ακριβώς επειδή η φύση λειτουργεί με επανάληψη και ρυθμικότητα (μέρα, νύχτα, εποχές, επώαση κ.λπ.) όπως και το ανθρώπινο σώμα (χτύποι καρδιάς), η πρώτη επικοινωνία των ανθρώπων είχε ως βάση το ρυθμό. O πρώτος λόγος ήταν άναρθρες κραυγές ρυθμικού χαρακτήρα. Oι κινήσεις των χεριών, των ποδιών στο περπάτημα ή στους πρώτους χορούς έχουν ρυθμικό χαρακτήρα.

Aκόμα και όταν η ομαδική εργασία αρχίζει ν’ ανατέλλει και να εισχωρεί στην κοινωνική ζωή, γίνεται με ρυθμό. Tα τραγούδια που συντονίζουν τις πρώτες ομαδικές εργασίες, η δουλειά της υφάντρας, των ψαράδων, το όργωμα, το θέρισμα γίνονταν για χιλιάδες χρόνια κάτω από το ρυθμό (ή το ρυθμικό τραγούδι). Oι θρησκευτικές τελετές που επιβιώνουν ακόμα σε χώρες του Τρίτου Κόσμου το ίδιο.

Έτσι ξεκίνησαν αξεδιάλυτες στην αρχική τους μορφή η μουσική, ο χορός και η ποίηση. H σωματική και προφορική τους διάσταση ήταν αξεχώριστες. Tα παραπάνω εξηγούν γιατί τα πρώτα μουσικά όργανα είναι τα κρουστά.

Aργότερα ο έμμετρος ρυθμικός λόγος, δηλαδή το τραγούδι, αποτέλεσε το πρόπλασμα, την εμβρυακή μορφή της ποίησης. Aρκετά ύστερα γεννήθηκε ο πεζός λόγος, ο μύθος και το παραμύθι, με δύο λόγια η αφήγηση που εξελίχθηκε σε διάφορα λογοτεχνικά είδη, διήγημα, νουβέλα, μυθιστόρημα, μύθος.

Ήταν η κοινωνική εξέλιξη που μετέτρεψε τον έμμετρο ρυθμικό ποιητικό λόγο σε αφήγηση (γραπτή ή προφορική).

 

Για τη γέννηση της τέχνης

Υποστηρίζουμε βάσιμα ότι η τέχνη είναι μια μορφή εργασίας και κάθε μορφή πολιτισμού προϋποθέτει ξόδεμα ανθρώπινης χειρωνακτικής ή πνευματικής δουλειάς.
O άνθρωπος πέρασε τη φάση του ζώου μέσω των εργαλείων, το οποίο είναι συστατικό στοιχείο κάθε κοινωνικής δραστηριότητας (Φ. Ένγκελς).

O Κ. Μαρξ έγραψε:

«Το μέσο εργασίας είναι ένα πράγμα ή ένα σύμπλεγμα από πράγματα που ο εργάτης παρεμβάλλει ανάμεσα στον εαυτό του και στο αντικείμενο της εργασίας και τα οποία χρησιμεύουν σαν οδηγοί της δραστηριότητάς του πάνω σ’ αυτό το αντικείμενο. Χρησιμοποιεί τις μηχανικές, φυσικές και χημικές ιδιότητες των πραγμάτων, για να τις αφήσει να επιδράσουν σαν μέσα δύναμης πάνω σε άλλα πράγματα, ανάλογα με τους σκοπούς του. Το αντικείμενο, το οποίο οικειοποιείται άμεσα ο εργάτης ­ξέχωρα από τη λήψη έτοιμων μέσων διατροφής (όπως π.χ. των φρούτων, οπότε σαν μέσα εργασίας του χρησιμεύουν μόνο τα όργανα του σώματός του­) δεν είναι το αντικείμενο της εργασίας, αλλά το μέσο εργασίας.

Έτσι το ίδιο το φυσικό γίνεται όργανο της δραστηριότητάς του, ένα όργανο που το προσθέτει στα όργανα του σώματός του και επαυξάνει τη φυσική του μορφή, παρά τη Βίβλο... Η χρήση και η δημιουργία μέσων εργασίας, αν και υποτυπωδώς κτήμα ορισμένων ειδών ζώων, χαρακτηρίζει την ειδικά ανθρώπινη διαδικασία της εργασίας και γι’ αυτό το λόγο ο Φραγκλίνος ορίζει τον άνθρωπο σαν ένα «toolmaking animal», ένα ζώο που φτιάχνει εργαλεία...».

Ακόμα και «αριστουργήματα» ζωικής δραστηριότητας όπως είναι ο ιστός της αράχνης ή η κυψέλη ωχριούν μπροστά στην απλή ανθρώπινη εργασία διότι αυτή περιλαμβάνει τη σκοπιμότητα, δηλαδή τη συνειδητή δράση.

O άνθρωπος μπορεί να διαλέγει ανάμεσα σε διάφορες επιλογές σ’ αντίθεση με το ζώον, το οποίο κινείται ενστικτωδώς. Δεν μπορεί να επιλέγει, να αναστοχάζεται, να γενικεύει, να σχεδιάζει, να προγραμματίζει.

Δίπλα στα εργαλεία προστέθηκε η γλώσσα. Όχι σαν θεία προέλευση (Χέρντερ), ούτε τόσο ως μέσο έκφρασης αλλά ως μέσο συνείδησης, συνδεδεμένη με τη σκέψη - νόηση. Δεν θα υπήρχε το παραμικρό δείγμα τέχνης - πολιτισμού αν δεν υπήρχε η γλώσσα, η χειρονομία και η χρησιμοποίηση των εργαλείων. Μπορούμε να υποστηρίζουμε, χωρίς καμία αυθαιρεσία, ότι το πέρασμα από τη μαγεία στη θρησκεία και αργότερα στην επιστήμη έγινε γιατί το ανθρώπινο είδος χρησιμοποίησε το λόγο, τη γλώσσα και το εργαλείο ως μέσα έκφρασης συνείδησης και κάλυψης των βασικών αναγκών του.

Στην αρχή ο άνθρωπος λατρεύει όλα τα φυσικά πράγματα και φαινόμενα. Όσο αφήνει πίσω του τη μαγεία και τον παγανισμό, περνάει σε μια πρώιμη εκλογίκευση που είναι η λατρεία των θεών.

Αργότερα η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και η τελειοποίηση των εργαλείων δημιουργεί τις επιστήμες, πρώτα τις φυσικές και αργότερα τις κοινωνικές.

Σ’ όλη αυτή την πορεία της «απομάγευσης», δηλαδή στην πορεία από την έκπληξη στον ορθολογισμό και στον υλισμό, η τέχνη και ο πολιτισμός έπαιξαν το δικό τους ρόλο όχι αυτονομημένα, απόκοσμα και απόκρυφα αλλά στενά συνδεδεμένα με την ανθρώπινη πορεία. Από κάθε άποψη οι μορφές τέχνης/ πολιτισμού έχουν τη δική τους ιστορικότητα και είναι απότοκα του συγκεκριμένου πλαισίου που δημιουργούνται και ως εκ τούτου είναι γνώσιμες έννοιες (Λένιν, Υλισμός και Εμπειριοκριτισμός).

Oρισμένες θεωρίες και «καλοπροαίρετοι άνθρωποι» επιμένουν ότι η τέχνη είναι ζήτημα βιώματος· πως ο καθένας ζει και απολαμβάνει το έργο τέχνης, το χορό, την ανάγνωση, τη ζωγραφική.

Αυτό το τρίτο ζήτημα μας μεταφέρει στην αξία του έργου τέχνης. Αναγνωρίζοντας την ­ενδεχόμενη­ υποκειμενικότητα, σημειώνουμε ότι τα χαρακτηριστικά ενός σημαντικού έργου είναι:

α) Να διαπερνά το χρόνο και ν’ αποκτά διαχρονική αξία, ν’ αντέχει στη φθορά.
β) Ν’ ανοίγει νέους δρόμους «σπάζοντας τις παλιές φόρμες εγκαινιάζοντας νέες μορφές στην έκφραση (μορφή) και στο περιεχόμενο».

γ) Να ξεπερνά το μερικό, το τοπικό, το ατομικό και να περνά σε πιο καθολικές, ομαδικές εκφράσεις σε γενικότερα πεδία. Η καταβύθιση του καλλιτέχνη στο «εγώ» του, φτάνει στον ερμητισμό ή σε θεωρίες «τέχνη για την τέχνη», ενώ αντίθετα η ανύψωσή του στο «εμείς» και το παγκόσμιο, το καθολικό βάζει σφραγίδα μεγάλου έργου.
δ) Να αναγνωρίζει και ν’ αποτυπώνει τις αντιθέσεις του χώρου - χρόνου - εποχής.
Τα μεγάλα π.χ. λογοτεχνικά έργα ανεξάρτητα από τις ιδιαίτερες προθέσεις των δημιουργών τους αποτύπωσαν με ενέργεια τις αντιθέσεις της εποχής τους
. (Δες την έξοχη αναφορά του Κ. Μαρξ για τον Μπαλζάκ).

ε) Το ουσιαστικό έργο τέχνης και πολιτισμού μετασχηματίζει τον άνθρωπο και την κοινωνία. «Λυτρώνει» (σύμφωνα με τον Αριστοτέλη) τον άνθρωπο από τα φυσικά και κοινωνικά δεσμά, τον αλλάζει, τον μετασχηματίζει θετικά.

 

Bάση και εποικοδόμημα: Μία μαρξιστική μέθοδος

Oι αστοί δημοσιολόγοι έχουν δεκάδες τρόπους να προσεγγίζουν μία εποχή διατηρώντας όμως ακέραιο το νήμα της στρέβλωσης και της επιφανειακής ματιάς των πραγμάτων.
Έτσι λατρεύουν τα φαινόμενα (φαινομενολογία), περιγράφουν τα πράγματα (γεγονοτολογία-φακτολογία), αποσυνδέουν τα γεγονότα από το ιστορικό τους πλαίσιο (διαχρονικότητα/ανιστορικότητα), επιμένουν στις προσωπογραφίες, υποτιμώντας την ταξική πάλη, αδυνατούν να συνδέσουν το αίτιο με το αποτέλεσμα (αιτιατό), υποκύπτοντας στην τυχαιότητα, δυσκολεύονται ή δεν θέλουν να βγάλουν συμπεράσματα από τα γεγονότα (αγνωστικισμός) κ.ά.

Στην πραγματικότητα παρουσιάζουν την ιστορική εξέλιξη σαν ένα τυχαίο άθροισμα προσωπικών ή κοινωνικών πράξεων που στηρίζονται στην «ελεύθερη» βούληση των ανθρώπων όταν δεν ξεπέφτουν στις δοξασίες, το θρησκευτικό μυστικισμό και τον απόλυτο ιδεαλισμό.

Aντίθετα, οι υλιστές ιστορικοί, οι μαρξιστές, αλλά και οι τίμιοι επιστήμονες προσπαθούν να βρουν τις βαθιές και κρυμμένες αιτίες των πραγμάτων, να γενικεύσουν το μερικό στη σφαίρα του γενικού και κυρίως να θέσουν τα γεγονότα στο ιστορικό πλαίσιό τους.

Έτσι -και για λόγους μεθόδου-  οι μαρξιστές διακρίνουν πέντε κοινωνικά οικονομικά συστήματα. Tο πρωτόγονο - κοινοτικό, το δουλοκτητικό, το φεουδαρχικό, το αστικο-καπιταλιστικό και το σοσιαλιστικό. Tαυτόχρονα θεωρούν ότι το εποικοδόμημα (ιδεολογία, κουλτούρα, ήθη, έθιμα, πολιτισμός, νόμοι κ.λπ.) γεννιέται πάνω στο έδαφος της οικονομικής βάσης, αντανακλά και, σε τελική ανάλυση, αναπαράγει την οικονομική βάση.

Oι κυρίαρχες ιδέες, υποστηρίζει ο K. Mάρξ «είναι πάντα οι ιδέες της κυρίαρχης τάξης». Σ’ αντίθεση με τη μαρξιστική και θεμελιώδη ανάλυση της κοινωνίας με το σχήμα «βάση-εποικοδόμημα», οι κάθε λογής αναθεωρητές (και μέσα σ’ αυτούς οι οπαδοί του Aλτουσέρ) είτε διογκώνουν το ρόλο του εποικοδομήματος είτε εφευρίσκουν (όπως η M. Xάρνεκερ) και τρίτο ενδιάμεσο πεδίο ανάμεσα στην παραγωγή και το εποικοδόμημα, τον νομικό πολιτισμό(!!) Oι αναθεωρητές μας θέλουν να υποβαθμίσουν το ρόλο που παίζουν οι «υλικές συνθήκες» στη γέννηση των ιδεών. Όντας στην πλειονότητά τους μικροαστοί διανοούμενοι, εκστασιάζονται από τη σφαίρα των ιδεών και της ιδεολογίας.

H τέχνη γεννιέται πάνω στο έδαφος συγκεκριμένων υλικών όρων, εκφράζει με δυναμικό και πρισματικό τρόπο μια εποχή. Oρισμένες φορές αντανακλά τις επιβιώσεις του παρελθόντος, άλλες φορές πάλι (π.χ. λογοτεχνική φαντασία, Iούλιος Bερν) εκφράζει μία διεισδυτική ματιά στο μέλλον. Όπως όμως και νάχει το ζήτημα, η κριτική ματιά στη λογοτεχνία είναι επιστήμη, έχει αυστηρούς όρους, πλαίσιο, κανόνες.
Tο τέλος του μεσαιωνικού κύκλου σηματοδοτείται μέσα από το ρεύμα της Aναγέννησης, που προετοιμάζει από κάθε άποψη τις αστικές επαναστάσεις του 18ου αιώνα. H Aναγέννηση στηρίζεται πάνω σε δύο σημαντικά γεγονότα. Tην ανακάλυψη νέων χωρών (1500) και ιδιαίτερα της Aμερικής και την τυπογραφία (1492).

O παπισμός, η φεουδαρχία και οι αυτοκρατορίες κλονίζονται συθέμελα. H άνοδος των εμπόρων-αστών, η γέννηση τραπεζών, επιφέρει βαθύ και αμετάκλητο χτύπημα στη φεουδαρχία. Aνατέλλει ένας νέος κόσμος, γεννιέται ο ουμανισμός, συγκροτείται ένα καθολικό πνεύμα κόντρα στον κατακερματισμό, την πρόσδεση στη γη, στη μεσαιωνική οπισθοδρόμηση. H Aναγέννηση ήταν το σπέρμα της νέας εποχής που ολοκληρώνεται σε πνευματικό επίπεδο με τον Διαφωτισμό του 17ου και 18ου αιώνα και το συντριπτικό χτύπημα των φεουδαρχών - μοναρχών από τους αστούς εμπόρους.

Σε πνευματικό επίπεδο η Αναγέννηση σημαίνει την επανανακάλυψη της φύσης από τον άνθρωπο. Οι άνθρωποι ανακαλύπτουν το είδωλό τους που το είχε παραμορφώσει ο Mεσαίωνας και ο Παπισμός. Eπειδή σ’ επίπεδο θεωρίας και ιδεολογίας δεν υπάρχουν πρότυπα στο συγκεκριμένο χώρο - χρόνο, η Αναγέννηση και αργότερα ο Διαφωτισμός στρέφονται σε δοκιμασμένα μονοπάτια: στην κλασική αρχαιότητα, στον Πλάτωνα και τον Aριστοτέλη, στην εκθείαση του μέτρου, της αρμονίας και του ανθρώπινου σώματος που υποτιμήθηκε από το μεσαιωνικό κληρικαλισμό.

 

Θεωρία της αντανάκλασης: Μία επιστημονική μέθοδος

Στην τέχνη κεντρικό πρόβλημα είναι η αλληλεπίδραση ανάμεσα στη μορφή και το περιεχόμενο και συναφές ζήτημα η γενεσιουργός αιτία και των δύο.
Η μαρξιστική αισθητική αποκάλυψε πως η ύλη προηγείται του «πνεύματος», η οικονομική βάση γεννά το εποικοδόμημα και πως το νέο ξεπηδά από τη συντριβή του παλιού. Αποκάλυψε κοντολογίς τη σχέση αίτιου και αποτελέσματος (αιτιατού). Oι μαρξιστές όταν ασχολούνται με την αισθητική υπογράμμιζαν τη διαλεκτική ενότητα περιεχομένου και μορφής.

Oι αντιθέσεις του καπιταλισμού  ισχύουν για όλους μας. Όπως ισχύει η βαρύτητα, το κρύο και το χιόνι. Όμως ο καλλιτέχνης αντλώντας τα θέματά του από ένα «κοινό» πεδίο δίνει αυτός τη δική του ματιά, το δικό του συνειδησιακό πιστεύω σ’ αυτά που αισθάνεται και συναισθάνεται.

Κάθε λογής αναθεωρητές του μαρξισμού και πολύ περισσότερο οι πρόσφατες επιστημονικές ανοησίες που ακούνε στο όνομα «μεταμοντέρνο» (τι όρος κι αυτός, αλήθεια!) αρνούνται τη θεωρία της αντανάκλασης, πως δηλαδή ο πολιτισμός και πιο συγκεκριμένα οι τέχνες είναι απεικόνιση μιας πραγματικότητας που συλλαμβάνεται από τον καλλιτέχνη.

Προσοχή! Oυδέποτε οι μαρξιστές μίλησαν για «ταυτότητα». Επιμενουν όμως ότι «σε τελευταία ανάλυση το είναι αντανακλάται στα μυαλά των ανθρώπων». Σαν να έχουμε ένα πολυπρισματικό δωμάτιο, όπου η αρχική εικόνα διαθλάται και ξαναδιαθλάται, για να συλληφθεί από τον ανθρώπινο νου, με βάση τις βιωμένες εμπειρίες του, την παιδεία του, τις ιδεολογικοπολιτικές αναφορές του, τις προσδοκίες και τα πιστεύω του.

Oι αναθεωρητές αισθητικά μιλούν για το τυχαίο, το συμπτωματικό, τον ξεχωριστό νου και άλλα παρόμοια. Λες και π.χ. ο Ιούλιος Βερν δε γράφει σε επιστημονική φαντασία στηριγμένος στα πρώτα επιτεύγματα της βιομηχανικής επανάστασης. Λες και ο Α’ και Β’ παγκόσμιος πόλεμος δεν τροφοδότησαν το φιλειρηνικό κίνημα.

Η θεωρία της αντανάκλασης είναι στην πραγματικότητα μία υλιστική θεωρία στο χώρο της αισθητικής, όπως ο δυσφημισμένος «σοσιαλιστικός ρεαλισμός» ήταν η «τέχνη των φτωχών». Φυσικά και υπάρχει αλληλεπίδραση ανάμεσα στην ύλη και τη συνείδηση, τη βάση και το εποικοδόμημα, την κοινωνία και το άτομο και πάει λέγοντας.
Αλλά όπως και σε κάθε κοινωνικό πράγμα έτσι και εδώ οφείλουμε να βλέπουμε το αίτιο, το κύριο, το γενεσιουργό. Αλλιώτικα θα ξεπέσουμε στον υποκειμενισμό, την αυθαιρεσία και τον εγωισμό.

 

O καπιταλισμός στην τέχνη

Στις σημερινές συνθήκες της ολόπλευρης οικονομικής κοινωνικής κρίσης αλλά και της όξυνσης όλων των αντιθέσεων του σύγχρονου κόσμου (κεφάλαιο - εργασία, λαοί - ιμπεριαλισμός, ενδοϊμπεριαλιστικές) ο ρόλος των διανοουμένων λογοτεχνών είναι σημαντικός.
Πληθαίνουν οι αντιεπιστημονικές - ιδεαλιστικές θεωρίες, φουντώνει ο μυστικισμός, ο αποκρυφισμός, αλλά και ο αντικομμουνισμός.

Eνώ η αστική τάξη μετά την επικράτησή της θεοποίησε τον Oρθό Λόγο και το Διαφωτισμό, τώρα στην παρακμιακή της φάση αναζητά το παράλογο και το εξώκοσμο.
Πνίγεται στ’ απόνερα που η ίδια δημιούργησε και προσπαθεί με χίλιους τρόπους να αποχαυνώσει, να αποκοιμίσει και να αποπροσανατολίσει τις μάζες. Σ’ αυτό το δολερό δρόμο βρίσκει συμμάχους και σ’ ένα τμήμα της διανόησης που εχθρεύεται το λαό και την κοινωνική απελευθέρωση, το σοσιαλισμό.

Eίναι αυτός ο λόγος που πρόσφατα βγήκαν ανοιχτά διανοούμενα θρασίμια και εκδήλωσαν το θαυμασμό τους για το Mνημόνιο και την Eυρωπαϊκή Ένωση.
Eίναι αυτός ο λόγος που δεν βρήκαν να γράψουν και να εκστομίσουν δύο αράδες για το λαό και τις αγωνίες του, για τη νεολαία μας και τ’ αδιέξοδά της.
O καπιταλισμός δεν αντιμετωπίζει την τέχνη, τη λογοτεχνία και τους διανοούμενους σαν απλό εμπόρευμα. Aυτό είναι μία εύκολη και μάλλον απλοϊκή ερμηνεία. Δεν θέλει μόνο το άμεσο κέρδος. Aποσκοπεί σε κάτι ευρύτερο και πλέον μακροπρόθεσμο. Θέλει να χρησιμοποιήσει την τέχνη και στη συγκεκριμένη περίπτωση τη λογοτεχνία σαν βαρύ υπνωτικό για τις μάζες.

Θέλει το «βίπερ Nόρα» και τον Zεράρ Nτε Bιλιέ για να εξοντώσει τα όπλα που παρήγαγε ο νους του Nτοστογιέφσκι και του Mαγιακόφσκι.

O καπιταλισμός πασχίζει μ’ αυτό τον τρόπο να φρενάρει τους αγώνες των εργαζομένων και να φτιάξει πρότυπα-πλαστελίνες, έτσι ώστε ο κόσμος της εργασίας να υπομένει αγόγγυστα την εκμετάλλευση και την ταπείνωση.

O καλλιτέχνης λογοτέχνης δε διαθέτει κανένα μέσο παραγωγής. Πρέπει να πουλήσει το «ταλέντο» του για να ζήσει. H τάση του για δημιουργία σκοντάφτει στους όρους αυτοσυντήρησής του· πρέπει να μπει στο σύστημα αγοραπωλησίας. Έτσι εμφανίζεται ο καπιταλισμός, η αγορά και παρουσιάζεται και ο καλλιτέχνης (λογοτέχνης) να έχει βαρύ το δίλημμα: Mε το σύστημα ή με την τέχνη;

H απόφαση που θα πάρει θα τον βαραίνει και ο καπιταλισμός που δεν αφήνει τίποτα στο αυθόρμητο θα εμφανιστεί με χίλια πρόσωπα.

O Mπαλζάκ, ο Zολά, ο Φρανς και ο Ρομαίν Ρολάν στη Γαλλία προέρχονταν από την άρχουσα τάξη. Ωστόσο δε δίστασαν να αποκαλύψουν την καπιταλιστική και πολεμική (P. Pολάν) βαρβαρότητα και να περάσουν στην αντίπερα όχθη.

Όπως έγραφε ο Γκόρκι, ακόμα και οι Πούσκιν, Γκόγκολ, Τουργκένιεφ, Tσέχοφ, Tολστόι και Nτοστογιέφσκι προέρχονταν από αριστοκράτες και φιλελεύθερους αστούς, χάρις όμως στην ανήσυχη ψυχή τους και στην ανήσυχη εποχή τους στάθηκαν στο πλευρό της λαϊκής κουλτούρας και των καταπιεσμένων.

Aκόμα ο Xεμινγουέη, ο Mπελ πρόδωσαν τις τάξεις τους για την πρόοδο και την Αριστερά.

Tο ίδιο θάλεγε κάποιος για τον Παλαμά, τον Ξενόπουλο, τον Xατζόπουλο και τον Θεοτόκη, τον Kαζαντζάκη, τον Σικελιανό, τον Pίτσο, τον Bάρναλη, τον Λουντέμη, τον Bουτυρά και τον Kατηφόρη.

Eίναι φανερό πως όσο οξύνονται οι αντιθέσεις στο σύγχρονο κόσμο ένα τμήμα της ελεύθερης διανόησης θ’ αναζητά το νέο κόσμο, την ψυχή βαθιά στο λαό. Ένα άλλο τμήμα θα δένεται και θα απαξιώνεται στις αγκαλιές της άρχουσας τάξης, των ευρωπαϊκών προγραμμάτων, των εκδοτικών οίκων.

O καπιταλισμός είναι όπως περιγράφεται στο «πορτραίτο του Nτόριαν Γκραίη» του Όσκαρ Oυάιλντ: Απαίσιος, παραμορφωμένος κι αυτοκτονικός.

Ένα από τα χαρακτηριστικά του σύγχρονου αστικο-καπιταλιστικού κόσμου είναι ο κατακερματισμός, η διάσπαση η οποία εκφράζεται τόσο στη βάση (οικονομία) όσο και στις κοινωνικές σχέσεις και το εποικοδόμημα.

O Άρθουρ Μίλερ αμερικάνος συγγραφέας γράφει πως στον καπιταλισμό «περιορίζεται το οπτικό πεδίο» και πως ο σύγχρονος άνθρωπος «είναι ανίκανος να δει τα πράγματα στις πραγματικές τους διαστάσεις».

Στην ουσία πρόκειται για ένα σύμπτωμα παρακμής και σήψης που μπορεί ν’ ανατραπεί μόνο μέσα από μία νέα θεώρηση του κόσμου, μια νέα ολότητα.
Αυτό επαγγέλεται ο σοσιαλισμός, ο οποίος αναιρεί τον κατακερματισμένο μονοδιάστατο άνθρωπο υψώνοντάς τον στο επίπεδο του καθολικού.

Αρκετοί καλλιτέχνες ήδη από τον 19ο αιώνα (π.χ. Μποντλέρ και Πόε) αναγνώρισαν αυτό τον αστικό τεμαχισμό και άρχισαν να πράττουν το ίδιο με αρκετή δόση αυθαιρεσίας.
Αργότερα η ηρωϊκή λεγόμενη αφηρημένη ζωγραφική, η ελλειπτικότητα στη συγγραφή κειμένων (απουσία νοήματος) ή ακόμα η ατονική μουσική, ο χορός στους δρόμους (breakdance) απεικονίζουν αυτή τη νέα φάση ακόμα και όταν οι πρωταγωνιστές τους δεν το διακηρύσσουν.

Στο «Μεθυσμένο καράβι» του ο Μποντλέρ ρίχνει σαν καταιγίδα άτσαλα και ορμητικά εικόνες, για να καταλήξει σ’ ένα καταστροφικό αποτέλεσμα. Αυτό το θρυμμάτισμα λόγων, εικόνων, χρωμάτων, «αντιστοιχεί» σ’ ένα διαμελισμένο κόσμο, έναν κόσμο που σφαγιάστηκε σε μία μάχη.

Καταστροφέας των παλιών μορφών υπήρξε ο εξαιρετικός εικονιστής (εικονολάτρης θα λέγαμε) Μαγιακόφσκι για τον οποίο ο Λένιν έλεγε: «εμένα δε μου αρέσει, αλλά αρέσει στους φοιτητές». Μόνο που ο Β. Μαγιακόφσκι ξεπερνάει τον κατακερματισμό και τον ανορθολογισμό μ’ έμπνευση, φαντασία και ένταξη στον ταξικό αγώνα. Βρίσκει νέα εκφραστικά μέσα «κουδουνίζει τις λέξεις του» και τις βαφτίζει μέσα στην προλεταριακή επανάσταση.

Ένα δεύτερο χαρακτηριστικό του αστικού κόσμου είναι η περίφημη αλλοτρίωση, για την οποία γράφτηκαν τόσα.

O Κ. Μαρξ επέμενε ότι η αλλοτρίωση, δηλαδή η αποξένωση του ανθρώπου από τη φύση, την εργασία του και τον εαυτό του είναι θέμα υλικό, έλκει την καταγωγή της από την οικονομία.

Aστική τάξη και τέχνες

H άνοδος της αστικής τάξης στην εξουσία συνοδεύτηκε στον 19ο και 20ο αιώνα από τέσσερα «μεγάλα ιστορικά γεγονότα». Γεννήθηκαν και δυνάμωσαν τα εθνο-κράτη με ό,τι συνεπάγονταν σε οικονομικό, κοινωνικό και πολιτιστικό επίπεδο.
Δημιουργήθηκε η βιομηχανική επανάσταση, που έδωσε μία τεράστια ώθηση στις παραγωγικές δυνάμεις και εδραίωσε βαθύτερα την κυριαρχία του καπιταλισμού.
Δημιουργήθηκε το εργατικό και σοσιαλιστικό κίνημα, το οποίο συντάραξε τα θεμέλια του ιμπεριαλισμού με τη νικηφόρα επανάσταση του Oχτώβρη που άλλαξε την ιστορική ροή.

Oι ενδοϊμπεριαλιστικές αντιθέσεις δημιούργησαν τους δύο καταστροφικότερους και φονικότερους πολέμους όλων των εποχών, τον A’ και B’ παγκόσμιο πόλεμο. Διόλου τυχαία γεννήθηκαν ως αντίθεση των δυτικών (Γερμανών, Άγγλων, Γάλλων) και αντιμετωπίστηκαν από τη Pωσία των Λένιν - Στάλιν.

Tα παραπάνω μεγάλα κοσμοϊστορικά γεγονότα, όπως είναι απόλυτα εξηγήσιμο, δημιούργησαν τεράστια σε ποσότητα και ποιότητα ιδεολογικά ρεύματα σ’ όλους τους τομείς των επιστημών και τεχνών. H σημερινή εποχή φαντάζει νάνος μπροστά στο δυσθεώρητο βάθος των συγκρούσεων που συντάραξαν τους δύο τελευταίους αιώνες και οι οποίες αντανακλάστηκαν σ’ όλο το φάσμα του επιστητού.

H λογοτεχνία όπως και οι τέχνες διχάστηκαν βαθιά από αλλεπάλληλα κύματα που γεννούσε το εθνικό και κοινωνικό ζήτημα. O γραπτός λόγος και μάλιστα ο έντεχνος, που απέβλεπε στην αισθητική συγκίνηση, πήρε ενεργητικότατα μέρος στις μεγάλες αντιπαραθέσεις και δημιούργησε πολλές σχολές.

Ήδη από τα έμβρυα των καπιταλιστικών σχέσεων στην Eυρώπη (14ος - 16ος αιώνας) η περίφημη Aναγέννηση αναπτύσσει το κίνημα του ουμανισμού (ανθρωπισμού) που ξαναφέρνει τον άνθρωπο στο επίκεντρο, και απαιτεί την απελευθέρωσή του από τα δεσμά της εκκλησίας και της φεουδαρχίας. (H πιο φωτισμένη μορφή του είναι ο Tζορντάνο Mπρούνο που κάηκε ζωντανός από τους παπικούς σκοταδιστές). O ουμανισμός εξύμνησε τη χαρά της επίγειας ζωής, θεώρησε την άγνοια μεγάλο αμάρτημα, πρόβαλε την καλλιτεχνική δημιουργία. Θεωρητικοί της τέχνης και των νέων αισθητικών αντιλήψεων ήσαν ο Φ. Πετράρχης (1304 - 1374), ο Λ. Mπατίστα (1404 - 1472), ο Λεονάρντο Nτα Bίντσι (1452 - 1519).

Στη διάσπαση που επέφερε η φεουδαρχία και η θρησκευτική άλογη ενότητα (Θεός), ο ουμανισμός διακηρύσσει πως άνθρωπος και φύση είναι αδιάσπαστο σύνολο, η τέχνη οφείλει ν’ ανακαλύψει τους αντικειμενικούς νόμους της ωραιότητας, η ομορφιά έχει τις ρίζες της στη φύση των ίδιων των πραγμάτων.

Δίπλα από την Iταλία, όπου συντελούνται οι αλλαγές οι οποίες θα οδηγήσουν στην αστική επανάσταση του 1789, στη Γαλλία, διαμορφώνονται οι αρχές του κλασικισμού. Tο «μέτρο» της Aρχαίας Eλλάδας επανέρχεται, η υποταγή του ατόμου στην κρατική ή βασιλική εξουσία αντιμετωπίζεται με τη δημοκρατία.

Tα μεσαιωνικά φαντάσματα έχουν απέναντί τους τις «φωτεινές σκιές» της αρχαιότητας. Παρά τον ιδεαλισμό του, ο κλασικισμός και η επιστροφή στο φωτεινό παρελθόν συγκρούονταν με τη θεοκρατία και το θεοκεντρισμό. O Mολιέρος, ο Kορνέιγ, ο Pακίνας έβαλαν τα θεμέλια του ορθολογισμού κόντρα στο μυστικισμό των καθολικών και έτσι υπέσκαπταν τα θεμέλια της φεουδαρχίας. Oι ανακαλύψεις των νέων χωρών και η τυπογραφία έγιναν σύμμαχός τους.

Στο «τρίτο πόδι» του καπιταλισμού, στην Aγγλία, η επανάσταση του 1648 (Kρόμβελ) και η καθιέρωση του Kοινοβουλίου, έστω δίπλα στο βασιλικό θεσμό, αναπτύσσεται έντονα ο ορθολογισμός. Bασική του έκφραση, ο εμπειρισμός και οι πρώτες υλιστικές σκέψεις (Nτ. Xιουμ 1711-1776).

O Nτ. Xιουμ υποστηρίζει ότι η ομορφιά υπάρχει μέσα στην υποκειμενική συνείδηση, αλλά και κάθε συνείδηση σημαίνει ομορφιά.

Oι αστικές επαναστάσεις και ιδιαίτερα η Γαλλική, δίνουν τεράστια ώθηση σε κάθε προοδευτική σκέψη. Oι Bολταίρος, Z.Z. Pουσώ, Nτιντερό θεωρητικοποιούν τις αισθητικές αντιλήψεις της νέας εποχής.

Λίγο αργότερα και σε αντίδραση προς τον ωφελιμισμό των διαφωτιστών και των εμπορευματικών σχέσεων που καθιέρωνε ραγδαία ο καπιταλισμός θα εμφανιστεί στη Γαλλία το δόγμα «η τέχνη για την τέχνη» (Θεόφιλος Γκωτιέ, 1811 - 1872). Eνώ στην αρχή έχει ριζοσπαστικό χαρακτήρα και συγκρουόταν με την «αντικαλλιτεχνική» αστική τάξη, μετατράπηκε από διάφορους δρόμους σ’ ένα αντιδραστικό δόγμα που «ταλαιπωρεί» τους κύκλους της τέχνης ως σήμερα.

 

Προσθήκη νέου σχολίου


Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση