αρχική σελίδα βιβλιοθήκη Ασημίνα Σουλτάνη: "Φίλη ψυχή, σ’ ευχαριστώ..." Ο Ζήσης Οικονόμου για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη.
Ασημίνα Σουλτάνη: "Φίλη ψυχή, σ’ ευχαριστώ..." Ο Ζήσης Οικονόμου για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. PDF Εκτύπωση E-mail
βιβλιοθήκη - βιβλιοθήκη
Συντάχθηκε απο τον/την Από τη φιλόλογο ΑΣΗΜΙΝΑ ΣΟΥΛΤΑΝΗ   
Παρασκευή, 18 Μαρτίου 2016 21:19
  
(Ένα άρθρο της Ασημίνας Σουλτάνη για μια μεγάλη πνευματική μορφή του τόπου μας).
   Το 2016 -και συγκεκριμένα τον ερχόμενο Απρίλη- συμπληρώνονται 105 χρόνια από τη γέννηση του λογοτέχνη και φιλοσόφου της Σκιάθου, ΖΗΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ (25 Απριλίου 1911- 3 Αυγούστου 2005), μιας σπουδαίας πνευματικής φυσιογνωμίας του νησιού μας, αλλά και ολόκληρης της Ελλάδας στον 20ο αιώνα. Με αφορμή τη σημαντική αυτή επέτειο, μιαν επέτειο-ορόσημο για την πνευματική ζωή του τόπου μας, η ιστοσελίδα μας έλαβε και δημοσιεύει το παρακάτω άρθρο της γνωστής και καταξιωμένης Σκιαθίτισσας φιλολόγου, κυρίας Ασημίνας Σουλτάνη, το οποίο αναδεικνύει τη σχέση του Ζήση Οικονόμου με τη μεγάλη κληρονομιά του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Το άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε το 2012 στην εφημερίδα "Η Θεσσαλία" του Βόλου. Η sispirosi.gr ευχαριστεί από βάθους καρδιάς την κυρία  Ασημίνα Σουλτάνη που μας εμπιστεύτηκε τη σημερινή αναδημοσίευση του εμπεριστατωμένου αυτού γραπτού της.
 

Ζήσης Οικονόμου,

Ο ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΝΗΣΙ ΤΟΥ

ΜΙΚΡΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ

μια ανάγνωση

   Ο Ζήσης Οικονόμου γεννήθηκε το 1911 –έτος θανάτου του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη– στη Σκιάθο, όπου και πέθανε το 2005. Καλλιέργησε κυρίως την ποίηση. Το έργο του περιλαμβάνει επίσης ημερολογιακές καταγραφές, θέατρο και δοκίμιο, ενώ ασχολήθηκε επαγγελματικά με τη μετάφραση. Πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα το 1934 με την ποιητική συλλογή Η εποποιία των αγενών μετάλλων, και κατατάσσεται στη λογοτεχνική γενιά του ’30. Αποσύρθηκε νωρίς από τους λογοτεχνικούς κύκλους της Αθήνας και επέλεξε να ζήσει στην ιδιαίτερη πατρίδα του, όπου αφοσιώθηκε στην ποίηση και στις μελέτες του.

   Το 1977 η Ακαδημία Αθηνών τον τίμησε με το Βραβείο Ποίησης για το σύνολο του ποιητικού έργου του, και ειδικότερα για την ποιητική συλλογή Αιθρία Σιγή. Tο 1995 του απονεμήθηκε το Κρατικό Λογοτεχνικό Βραβείο για Το χρονικό της Νέας Ευταξίας για τη Νέα Εποχή. Το 1979 δημοσιεύει τη μελέτη του με τίτλο Ο Παπαδιαμάντης και το νησί του –Μικρογραφία της ανθρωπότητας,[1] που αποτελεί την αφορμή του παρόντος άρθρου.

   Ο Ζήσης Οικονόμου επιχειρεί στη μελέτη του αφενός να προσεγγίσει το έργο και την προσωπικότητα του Παπαδιαμάντη και αφετέρου να ερμηνεύσει τις σύγχρονες εξελίξεις μέσα από το παπαδιαμαντικό λογοτεχνικό σύμπαν, όπως αυτό ορίζεται από τον λογοτεχνικό τόπο και τους ήρωές του· ο λογοτεχνικός αυτός τόπος καθρεφτίζει, ωστόσο, έναν τόπο πραγματικό, οικείο και για τους δύο δημιουργούς. Άλλωστε, καταθέτει ο Ζήσης Οικονόμου, δεν γίνεται εποπτεία ολόκληρου του έργου και του βίου του Παπαδιαμάντη, ούτε οριστική τοποθέτηση, ούτε φιλολογική εκτίμηση και βεβαίως ούτε κριτική, αλλά συμμετοχή, καθώς ο μελετητής ξαναζωντανεύει νεκρά σύμβολα, ως ίχνη παρελθούσης ευαισθησίας και ζωντάνιας του «άλλου» της ίδιας ανθρωπότητας, δίχως συγκριτισμό.[2]

   Ο Ζήσης Οικονόμου αποκωδικοποιεί τον μικρόκοσμο του Παπαδιαμάντη με σημεία αναφοράς πτυχές της ιστορικής εξέλιξης του μικρού νησιού –μικρός τόπος αιφνίδιας εξέλιξης–, οι οποίες συνδέονται, σύμφωνα με την προσέγγισή του, με τα χαρακτηριστικά της σύγχρονης κοινωνίας και της ανθρωπότητας στο σύνολό της. Υποστηρίζει πως μέσα σε κάθε μικρή ομάδα και άνθρωπο υπάρχει ολόκληρη η ανθρωπότητα.Ο Παπαδιαμάντης περιγράφει την εφιαλτική οικουμενικότητα διά μέσου του μικρού εξοπλισμού του χωριού του.

   Ο Ζήσης Οικονόμου, όπως και ο Παπαδιαμάντης, τονίζει το οικουμενικό στοιχείο που εμπεριέχεται στο τοπικό και συγχρόνως μελετά τα χαρακτηριστικά των κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών κρίσεων, προβάλλοντας την προσωπική του αντίληψη για έναν σύγχρονο ριζοσπαστικό ανθρωπισμό. Κατά τον συγγραφέα, η ανθρωπότητα σήμερα –όπως διατείνεται ότι συνέβαινε και στην εποχή του Παπαδιαμάντη– αναλώνεται στο κυνήγι του κέρδους, των ανταγωνισμών· φιμώνει κάθε γόνιμη και δημιουργική φωνή· αφήνεται έρμαιο στα χέρια ισχυρών κέντρων λήψης αποφάσεων και εξουσίας που στοχεύουν στη συστηματική υποβάθμιση της ανθρώπινης ύπαρξης και των ουσιωδών ανθρώπινων σχέσεων. Αυτή η δομική σχέση ανάμεσα στον παπαδιαμαντικό μικρόκοσμο και τον μακρόκοσμο –την ανθρωπότητα– συνιστά και το μέτρο της αξίας του παπαδιαμαντικού έργου για τον Ζήση Οικονόμου.

   Σύμφωνα με τον Ζήση Οικονόμου, ο Παπαδιαμάντης είναι αισθαντικός και νοήμων συγγραφέας, ανοιχτός προς την ουσία του και κλειστός προς την ψευτοπροσωπικότητα. Παρουσίασε τη λαϊκή ψυχή, ύμνησε την ελληνική φύση και πρόσφερε πλούσια τα δώρα στην νεοελληνική πνευματική καλλιέργεια και γλώσσα. … ο βίος του Παπαδιαμάντη ήταν η έλλειψη προσαρμογής και συμμόρφωσης, η έλλειψη διαμάχης και υποκρισίας, οι ζωηρές αισθήσεις, η ζωντανή σχέση του προς καθετί που συναντά: φύση, πλάσματα, ανθρώπους, λέξεις, νοήματα, σχήματα. … Η ανεμπόδιστη ύπαρξη διαθέτει αθώες αισθήσεις: συναντά, ανταποκρίνεται, δεν προσκολλιέται, ούτ’ απωθεί, ούτ’ επαναλαμβάνει αυθαίρετα, αλλ’ εμπιστεύεται τον πλούτο της ζωής σε ό,τι του φέρνει. … Τολμηρό πνεύμα, ειλικρινής και ασυμβίβαστος έναντι της υποκρισίας και της ψυχικής δουλικότητας … συμπαθούμε την ευπρεπή οντική υπαρξιακή και θρησκευτική αγωνία του Παπαδιαμάντη της ειλικρίνειας και της τόλμης.                                        
   
Μερικά σημεία των γραφτών του Παπαδιαμάντη μοιάζουν με μοντέρνα λογοτεχνία και φιλοσοφία παραλογισμού, υπερβαίνοντας προς την προλογική και την υπερλογική της ζωής.  … Κάτω απ’ τον θρησκευτικό του μανδύα, ο Παπαδιαμάντης κρύβει την αληθινή του θρησκευτικότητα, που διαπερνά και βλέπει καθαρά, παρά τις στερήσεις, τις ταλαιπωρίες τις αγωνίες … Η μοίρα του Παπαδιαμάντη, μοίρα κάθε ανθρώπου, που αρνείται ν’ αλλοτριωθεί.

   Ο Ζήσης Οικονόμου αναγνωρίζει στον Παπαδιαμάντη ότι διαμορφώνει έναν λογοτεχνικό γλωσσικό κώδικα που πηγάζει από την ιστορική μνήμη της ελληνικής γλώσσας και συγχρόνως από τον δυναμισμό και την εκφραστικότητα της γνήσιας δημοτικής. Κατά την άποψή του, ο Παπαδιαμάντης δημιουργεί έργο που βρίσκεται σε διαρκή συνομιλία τόσο με το ιστορικό παρελθόν όσο και με τους προβληματισμούς και την κρίση των ημερών μας. Υποστηρίζει ότι ο Παπαδιαμάντης αρθρώνει λόγο καθαρό, μεστό, καίριο, τέτοιο που κατορθώνει να αποδώσει την αλήθεια της ύπαρξης και της μικρότητας του ανθρώπου αλλά και την ποιότητα των ανθρώπινων σχέσεων.

    Η μεικτή γλώσσα του δίνει ζωή στους ήρωές του αποκαλύπτοντας τις συνθήκες της ζωής τους ενώ, παράλληλα, αποκαλύπτει τη φύση ως στοιχείο καθοριστικό της ανθρώπινης ύπαρξης. Σε πολλά σημεία του έργου του, παρατηρεί ο Ζήσης Οικονόμου, στα οποία ο Παπαδιαμάντης πιο βαθιά αισθάνεται τη φύση, τον εαυτό του και τους συνανθρώπους τουαναβλύζει λυρισμός και ποιητική διάθεση … η γλώσσα του γίνεται ρέουσα, ρυθμική, σαν λεύτερων στίχων ποίηση: εκεί ο ρυθμός, η μαθητεία ζωής, στιγμές συμπόνιας, κατανόησης, τόλμης και αγάπης, προς ό,τι βρίσκεται μπροστά του σε άμεση ζωντανή σχέση.

   Ο λόγος του ίδιου του Ζήση Οικονόμου χαρακτηρίζεται από την πληθωριστική χρήση σύνθετων επιθέτων, αφηρημένων ουσιαστικών –κατεξοχήν στον πληθυντικό αριθμό– και νεολογισμών προσωπικής του έμπνευσης, μετοχών, από την επίμονη χρήση ασύνδετου σχήματος και παράταξης με πολυάριθμους όρους, από μακροσκελείς περιόδους με υποτακτική σύνδεση των νοημάτων. Τα γνωρίσματα αυτά διαμορφώνουν μια γλώσσα ιδιότυπη και δύστροπη ίσως για πολλούς σύγχρονους αναγνώστες.   Ωστόσο, η αοριστία και η ασάφεια την οποία στοιχειοθετεί η επαναληπτικότητα αυτών των σχημάτων αποτελεί εμπρόθετη επιλογή του συγγραφέα Ζήση Οικονόμου, ο οποίος είναι φορέας της δυτικής ευρωπαϊκής παιδείας αλλά και γνώστης ανατολικών φιλοσοφικών παραδόσεων.

   Δεν επιλέγει την αναλυτική, λογική ερμηνεία των πραγμάτων αλλά, ενδεχομένως, επιχειρεί με αισθαντικό (όπως χαρακτηρίζει τον τρόπο του Παπαδιαμάντη) τρόπο, με τρόπο εμπειρικό, να μυήσει τον αναγνώστη στον προβληματισμό του· στο σημείο αυτό διαφαίνεται ότι πεποίθηση του Ζήση Οικονόμου ήταν ότι η προσπάθεια ερμηνείας δημιουργεί πλασματικές κοινωνικές πραγματικότητες και προσεγγίσεις (ιδεοτεχνοδομές), ενώ τα ίδια τα πράγματα εμπεριέχουν θετικότητα και αυθεντικότητα, μακριά από ιδεολογικά σχήματα. Επιχειρεί με τη γλωσσική ιδιοτυπία του να αποδώσει την κοσμαίσθησή του και την απόρριψη των αλλοτριωμένων δομών και μηχανισμών του σύγχρονου κόσμου, ο οποίος, σύμφωνα με τον προσωπικό του αναστοχασμό, θεμελιώνεται στη βία, στην απληστία, στον εκφοβισμό, στη χειραγώγηση των μαζών και στον παραλογισμό της εξουσίας.

   Το επιλογικό τετρασέλιδο του βιβλίου συνιστά δραματική εκφορά του λόγου του Ζήση Οικονόμου με αποδέκτη τον Παπαδιαμάντη. Συμμετέχει σε μια νοερή συνομιλία κατά την οποία αναγνωρίζει τον Παπαδιαμάντη ως φίλη ψυχή, εξομολογείται τον θαυμασμό του για το έργο του και τον βίο του, που αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης, σκυτάλη πνευματικότητας, γνησιότητας και αλήθειας για το προσωπικό του έργο. Ο Ζήσης Οικονόμου αποτίει φόρο τιμής στον συγγραφέα που έζησε στο ίδιο γεωγραφικό στίγμα κι εξέφρασε νους μοναχός, νους μονάζων τον εαυτό του και τους συνανθρώπους του, δημιουργώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο έναν μικρόκοσμο νησιωτικό μικρογραφία της ανθρωπότητας.

… Στα τοπία της γαλήνης και θαυμαστής ομορφιάς, που τόσο είχες αγαπήσει:

   Εκεί του κόσμου η καρδιά, εκεί του νου η αυθόρμητη ηρεμία: μοναχικότητα της φύσης και της νόησης, βαθιά επικοινωνία: άνθρωποι, βράχοι, δάση, ουρανός και πέλαγος. Ήσουν εσύ η δρυς, ήσουν ο βράχος, ήσουν το πέλαγος κι ο ουρανός και το ερημικό εκκλησάκι αλειτούργητο, με τ’ αρωματικά στην περιγυριά του αγριολούλουδα: όλα ήσουν εσύ μαζί με τους ανθρώπους, που θα μπορούσε να ζουν ευτυχείς σε τέτοιο τόπο με ποίηση ζωής, όχι μονάχα ποίηση λογοτεχνίας.

    Δεν νοσταλγώ το παρελθόν. Ούτε καν τη χθεσινή τη μέρα: άδεια είναι η Στιγμή για να δέχεται τη ζωντάνια. Οι αναμνήσεις στάχτη φαρμακερή, όταν επικυριαρχούν εμποδίζοντας το παρόν, τις αισθήσεις μας, τη σωστή δράση και τη σωστή αποχή, από σωστή αντίληψη.

    Από τέτοιες στιγμές ψυχικής ζωτικότητας, που αισθανόσουν, υπερβαίνοντας λέξεις, νοήματα, σύμβολα, στιγμές της ποίησης και της λυρικής αλήθειας του Άχρονου, που δέχεται στις παρυφές Του την μολυσμένη κοσμικότητα, δίχως να ρυπαίνεται: άμωμη, αμόλυντη, πάναγνη Παναγία, δημιουργίας εκπόρευση.

    Φίλη ψυχή, σ’ ευχαριστώ για το βιβλίο αυτό, που το έχουν εμπνεύσει στιγμές γνησιότητας των γραφτών σου και στιγμές ψυχικής έγερσης του βίου σου.

Ασημίνα Σουλτάνη

Εφημερίδα Θεσσαλία, 8/4/2012


[1] Ζήσης Οικονόμου, Ο Παπαδιαμάντης και το νησί του. Μικρογραφία της ανθρωπότητας, Κέδρος, Αθήνα 1979α / ΤΑΛΩΣ Φ 2010δ (με φωτομηχανική αναπαραγωγή από την έκδοση του Κέδρου 1979).

[2] Τα αποσπάσματα με πλάγια στοιχεία προέρχονται από το έργο του Ζ. Οικονόμου, ό.π.



 

Σχόλια  

 
+2 #1 Alvin 10-01-2018 16:52
Για την ιστοσελίδα σας ένα έχω να πω οπωσδήποτε: Είναι φανταστική!

Δείτε την ιστοσελίδα μου specadieta.com: http://specadieta.com/
Παράθεση
 

Προσθήκη νέου σχολίου


Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση